GOOD BYE LENIN! – BẢN BALLAD VỀ NGƯỜI MẸ VÀ NHỮNG ĐỨA CON

Trong một mùa hè đáng thất vọng vì chẳng có nổi một bộ phim chiếu rạp nào khiến tôi phải ấn tượng thì Good bye Lenin xứng đáng là một sự lựa chọn nhẹ nhàng cho ngày cuối tuần, dù rằng nó đã được sản xuất cách đây mười năm và đụng chạm đến một vấn đề không mấy dễ chịu: Chính trị.

Nhưng trái với cảm giác ban đầu của người xem, chính trị trong bộ phim này được nhắc đến rất ít, có chăng chỉ là cái nền mờ ảo phía sau khung cảnh chính. Chúng chỉ là nguyên nhân, không phải diễn biến, cũng không phải kết quả. Nếu bạn đang mong chờ một bộ phim đậm chất chiến tranh hay sự tù đầy dưới chế độ Xô-Viết thì bạn sẽ phải thất vọng. Good bye Lenin ca ngợi sự hy sinh của người mẹ, sự hiếu thảo của những đứa con và tình yêu giữa người với người. 

Bối cảnh phim diễn ra vào năm 1989, là năm bức tường Berlin sụp đổ. Nhiều năm trước đó, trong gia đình của cậu bé Alex Kerner đã xảy ra một bi kịch. Cha của cậu vượt biên từ Đông Đức sang Tây Đức và từ đó không liên lạc về nữa. Mẹ của cậu, bà Christiane sau khi bị nhân viên công lực của Đảng tra khảo quá nhiều đã gần như phát điên. Bà được đưa đi điều trị một thời gian và quyết tâm quên hẳn người chồng, trở thành một nhà tuyên truyền cho Cộng sản. Nhưng Alex lớn lên không đồng quan điểm chính trị với mẹ. Trong một lần xuống đường biểu tình đòi giải tán chính phủ và thống nhất nước Đức, anh và nhiều người khác đã bị cảnh sát đánh bằng dùi cui rồi tống lên xe thùng, tình cờ bà mẹ đi qua nhìn thấy. Bị xúc động mạnh, bà lên cơn nhồi máu não dẫn tới bất tỉnh suốt tám tháng trời. 

Khoảng thời gian đó cũng chính là khi bức tường Berlin sụp đổ. Alex đi xe máy sang Tây Đức và nơi đầu tiên anh tới là… cửa hàng bán băng đĩa sex. Đất nước thống nhất, Đông Đức thay đổi hoàn toàn. Tất cả đồ đạc cũ kỹ của gia đình bị vứt đi hết để nhường chỗ cho các sản phẩm ngoại nhập. Alex trở thành một nhân viên lắp truyền hình cáp còn chị của anh bỏ học để đi bán Burger King, thậm chí chị ta còn yêu một anh chàng Tây Đức lãng tử. 

Sau khi bà Christiane tỉnh dậy, vì không muốn mẹ bị shock bởi sự thay đổi chóng mặt của đất nước, Alex đã cùng với gia đình, bạn gái và đồng nghiệp của anh dựng lên một màn kịch để lừa mẹ mình, khiến bà nghĩ rằng bà vẫn đang sống ở một Đông Đức Xã hội chủ nghĩa mà bà yêu quý. Từ đây, nhiều tình huống dở khóc dở cười liên tiếp diễn ra xuyên suốt cả bộ phim. 

Thông điệp rõ ràng nhất của bộ phim là sự yêu thương và gắn kết giữa các thành viên trong gia đình. Một người mẹ hy sinh cả đời vì các con, một người con trai sẵn sàng nói dối vì mẹ mình và một cô con gái tưởng như ích kỷ, hẹp hòi nhưng thực ra lại nhạy cảm và bị tổn thương nhiều nhất. Đất nước có thể đổi thay rất nhiều, nhưng tình cảm giữa những thành viên trong gia đình thì vẫn vẹn nguyên dù cho qua bao biến cố. 

Có thể sẽ có nhiều người phê phán sự dối trá của Alex, nhất là khi người anh lừa dối lại chính là mẹ đẻ của mình. Nhưng như nhà văn Albert Camus đã nói: “Sự thật, giống như ánh sáng, làm người ta chói mắt. Sự giả dối thì ngược lại, là ánh chiều hôm tươi đẹp bao trùm lên mọi vật”. Sự giả dối của Alex không có ác ý, trái lại nó cho thấy anh yêu mẹ mình đến nhường nào mới có thể dựng lên một màn kịch công phu như thế. Anh đã phải lục thùng rác để tìm lại các hộp dưa chuột muối đặc trưng của chế độ cũ, đem về luộc sạch và đổ dưa chuột muối nhập từ Hà Lan vào cho mẹ ăn. Vào sinh nhật của Christiane, Alex đã thuê lũ trẻ con đến hát những bài hát ca ngợi Đảng mà trước đây mẹ anh hay dậy học sinh, thuê cả những ông bà già là cựu anh hùng lao động, hiệu trưởng trường học nhưng nay bị thất nghiệp vì xã hội tư bản không cần đến họ nữa, đến để chúc mừng bà với những bài diễn văn đậm chất Cộng sản. 

Đỉnh điểm của trò lừa là màn cắt ghép các tin tức của chế độ cũ và biến tấu thành các tin tức mới, với những lời lẽ ca tụng chính phủ Đông Đức và bịa đặt về một Tây Đức bất ổn, nơi người dân đang cố gắng vượt qua bức tường để đến với thiên đường Xã hội Chủ nghĩa, khiến bà mẹ thấy vui vì lý tưởng Cộng sản của bà (có vẻ) đã đúng. Tình tiết này khiến tôi nghĩ đến mấy màn dàn xếp truyền thông để mị dân ở một số đất nước nào đó rất xa nơi tôi đang sống. 

Đoạn cao trào và cũng mang tới hình ảnh ẩn dụ sâu sắc nhất của bộ phim là trường đoạn bà mẹ đi bộ ra khỏi nhà và bối rối khi gặp quá nhiều người Tây Đức, cũng như bảng hiệu Cocacola có ở khắp mọi nơi. Ngay sau đó, một chiếc trực thăng chở bức tượng Lenin chạy ngang qua đã khiến bà sững sờ. Bức tượng đưa tay về phía bà như muốn nói hãy níu giữ lấy lý tưởng cao đẹp của bà, hãy níu giữ quá khứ của một đất nước nơi bà đã sống và đóng góp cho nó cả cuộc đời. Để rồi khi bức tượng đi qua, trông nó như thể đang vẫy tay chào từ biệt bà vậy. 

Tất cả các nhân vật trong bộ phim này đều tốt đẹp, chỉ là ít hay nhiều mà thôi. Daniel Bruhl (Gã anh hùng phát xít trong phim Inglourious Basterds của Quentin Tarantino) diễn xuất mộc mạc nhưng đã thể hiện được tinh thần của một chàng trai trẻ khao khát vươn tới tự do, đồng thời vẫn mang dáng dấp của một người đàn ông gia đình. Vai diễn người mẹ thực sự khiến tôi rất có cảm tình. Bà là một người cộng sản đích thực, luôn muốn mang tới những điều tốt đẹp nhất cho gia đình và đồng bào, không cần biết họ là người Đông hay Tây. Bà yêu con người nhiều hơn yêu Đảng. Có hai trường đoạn cảm động về bà là khi bà thú nhận sự thật về chồng mình với các con và khi bà nhìn Alex đầy trìu mến dù đã phát hiện con trai mình đang nói dối. Cuối cùng, bà đã giả vờ tin tất cả những điều dối trá, để có thể ra đi thanh thản và các con bà không cảm thấy tội lỗi vì đã lừa dối mẹ mình. 

Không thể không nhắc tới Yann Tiersen (Nếu bạn từng xem Amelie thì chắc chắn biết đến những soundtrack tuyệt vời của ông ấy). Có thể nói 50% thành công của Good bye Lenin là nhờ vào phần nhạc nền quá xuất sắc của ông. Chúng trầm lắng, hoài cổ và rất êm dịu, khiến người xem trải qua một bộ phim nhẹ nhàng như không, để rồi khi credit hiện lên sẽ chỉ còn cảm giác khoan khoái và thư giãn. Tôi khuyên thật là bạn nên nghe album soundtrack trước khi xem phim. Đặc biệt có bài Summer 78 chắc chắn sẽ được replay rất nhiều lần. 

Bộ phim khép lại với nhiều trăn trở còn bỏ ngỏ của những con người bị chênh vênh khi đất nước của họ thay đổi quá nhanh. Nhưng như quy luật của tạo hóa, họ sẽ phải đấu tranh để quen với dòng chảy mới, hoặc bị chôn vùi vĩnh viễn với quá khứ hủ lậu, đen tối đã qua đi. 

Điều cuối cùng, tôi muốn hỏi các bạn, nếu có một phiên bản Việt Nam cho bộ phim này, thì tên của nó sẽ là gì và đặt trong bối cảnh nào?

Hoàng Nhật